Forsætisráðuneytið var stofnað sem sérstakt ráðuneyti við gildistöku laga nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, hinn 1. janúar 1970, en þau lög voru jafnframt hin fyrstu sem sett voru um skipulag stjórnarráðsins í heild.

Þá voru málefni forsætisráðuneytis endanlega aðskilin frá sambúð við málefni annarra ráðuneyta, fyrst í stað við utanríkismál en síðast við menningar- og menntamál. Þá þegar var ákveðið að forsætisráðuneytið yrði sérstakt ráðuneyti með eiginleg málefnasvið, en ekki aðeins skrifstofa forsætisráðherra, sem störf þess einkennast þó jafnframt að miklu leyti af. Nánara ágrip af sögu ráðuneytisins er að finna hér. Þannig vegur í pólitísku samhengi þungt að forsætisráðherra fer sjálfur með heildaryfirstjórn ýmissa mikilvægra efnahagsmála og samræmingu á því sviði. Forsætisráðherra fer lögum samkvæmt með stefnumörkun í efnahagsmálum, samráð stjórnvalda við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda um framfarir í atvinnuvegum og hagræðingu í atvinnurekstri. Þá fer forsætisráðuneytið með yfirstjórn tveggja lykilstofnana við stjórn efnahagsmála, Seðlabanka Íslands og Þjóðhagsstofnun.

Meðal verkefna Þjóðhagsstofnunar er að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins, vinna að hagrannsóknum og vera ríkisstjórn og Alþingi til ráðuneytis í efnahagsmálum. Seðlabankinn fer á hinn bóginn með stjórn peningamála í landinu og hefur með höndum margþætta starfsemi í þeim tilgangi. Helstu markmiðin í starfsemi hans er að stuðla að stöðugu verðlagi og öryggi fjármálakerfisins í heild. Þá nær verkefnasvið forsætisráðuneytis jafnframt til almennra þátta innan stjórnarráðsins. Í því tilliti má nefna þjónustu við ríkisráð og ríkisstjórn, en lögum samkvæmt gegnir ráðuneytisstjórinn jafnframt því embætti störfum ríkisráðsritara og forsætisráðherra felur einhverjum starfsmanna ráðuneytisins að vera ritari ríkisstjórnarinnar. Enda þótt þessar tvær æðstu stofnanir framkvæmdarvaldsins, ríkisráð og ríkisstjórn, séu að mestu skipaðar sömu mönnunum, eru starfshættir þeirra harla ólíkir.

Samkvæmt 16. gr. stjórnarskrárinnar skulu lög og aðrar mikilvægar stjórnarathafnir bornar upp fyrir forseta í ríkisráði. Að meginstefnu til er þar um að ræða flest þau störf sem forseta eru falin samkvæmt stjórnarskrá, en leiðbeiningar um hvaða stjórnarathafnir teljist að öðru leyti svo mikilvægar, að þær eigi erindi í ríkisráð, er að finna í sérstakri tilskipun um starfsreglur ríkisráðs, nr. 82/1943. Stærsta flokkinn fylla lagafrumvörp og þingsályktunartillögur ríkisstjórnarinnar, sem öll eru lögð fyrir Alþingi á grundvelli 25. gr. stjórnarskrárinnar. Þá kemur staðfesting þeirra frumvarpa, sem þingið hefur samþykkt, og loks fullgilding eða staðfesting fjölþjóðlegra samninga, af þeim afgreiðslum sem algengastar má telja.

Ríkisráð fundar að jafnaði aðeins tvisvar á ári, að loknu haustþingi á gamlaársdag og fljótlega eftir þingfrestun að vori. Þar að auki eru fundnir haldnir við stjórnarskipti og að jafnaði við einstakar breytingar á skipan ráðherraembætta. Með því að fundir þess eru ekki fleiri en þetta er það í reyndinni svo, að flest þau mál, sem bera á upp fyrir forseta í ríkisráði, eru borin upp fyrir hann utan ríkisráðs fyrir milligöngu ríkisráðsritara eða fulltrúa hans. Á fundunum sjálfum er síðan leitað endurstaðfestingar á þeim afgreiðslum sem þannig hafa farið fram utan fundar.

Fundir ríkisstjórnarinnar eru hins vegar með öðru sniði og að sjálfsögðu haldnir oftar, að jafnaði tvisvar í viku meðan þing situr, en fækkað í einn á viku þegar þing situr ekki. Ákvæði stjórnarskrár um fundarefni eru að vísu svipuð og um ríkisráð, en í reynd eru þau vitaskuld miklu fleiri og fjölbreyttari en fram gengur af slíkum ákvæðum. Megintilgangur ríkisstjórnarfunda er að þjóna sem pólitískur samráðsvettvangur ráðherranna. Af því leiðir að ráðherrarnir taka þar upp öll þau mál, er þeir telja sig þurfa pólitískan stuðning við eða a.m.k. nauðsynlegt að ráðgast við aðra ráðherra um.

Mál eru yfirleitt lögð fram skriflega og kynnt í meginatriðum af viðkomandi ráðherra. Framlagning mála og tillögur ráðherra eru færðar til bókar, svo og niðurstaða þeirra, en umræður eru ekki bókaðar, nema þess sé sérstaklega óskað.

Samkvæmt stjórnarráðsreglugerð fer forsætisráðuneytið með mál er varða stjórnskipan lýðveldisins og stjórnarfar almennt. Ráðuneytið hefur frá upphafi síðasta áratugar látið meira til sín taka á þessu sviði og beitt sér fyrir ýmsum stjórnarfarslegum umbótum, þ. á m. fyrir setningu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og upplýsingalaga nr. 50/1996. Þá fer ráðuneytið með málefni Stjórnarráðs Íslands í heild, þ.á m. ráðstöfun skrifstofubygginga þess, og skiptir störfum milli ráðherra og ráðuneyta og sker úr þegar ágreinings- eða vafamál rísa á því sviði.

Ýmis þjóðleg málefni eru jafnframt vistuð í forsætisráðuneytinu, s.s. mál er varða þjóðfánann, ríkisskjaldarmerkið, þjóðsöng Íslendinga og þjóðgarðinn á Þingvöllum. Málum er varða þjóðlendur hefur í ljósi sérstöðu þeirra einnig verið skipað undir forsætisráðuneytið, en þar er um að ræða þau svæði sem óbyggðanefnd úrskurðar að enginn annar eigi tilkall til og ríkið fer því með eignarráð yfir, sbr. lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998, Ennfremur eru ýmis mál á hverjum tíma, sem eðlilegt er að forsætisráðuneytið beiti sér fyrir í upphafi en falla síðar til einhvers fagráðuneytanna. Á það einkum við um sérstök stefnumál ríkisstjórnarinnar eða önnur mál sem rétt þykir að ráðuneytið leggi lið, m.a. til að samræma störf og samhæfa krafta úr ólíkum áttum.

Dæmi um slíkt þróunarverkefni er stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í málefum upplýsingasamfélagsins, sem stýrt er af sérstakri verkefnisstjórn, er heyrir undir forsætisráðuneytið. Loks hefur forsætisráðuneytið ekki farið varhluta af þeim vexti sem verið hefur í alþjóðlegum samskiptum síðustu áratugina og fundum æðstu manna á þeim vettvangi. Í því skyni hefur m.a. verið komið á fót sérstakri Norðurlandaskrifstofu í ráðuneytinu er skipuleggur og samræmir norræna samvinnu og samstarfsmál á grundvelli Helsingforssamningsins.